BALŠIĆI, zetska vlasteoska porodica. Praotac njezin Balša bio je sasvim neznatna ličnost; po Orbiniju držao je za vrijeme cara Dušana samo jedno selo. Njegovi sinovi Stracimir, Đurađ i Balša II. su međutim od 1360 stvarni gospodari Zete i sjeverne Albanije. Vrlo borbeni, Balšići su brzo ojačali na račun susjeda, naročito poslije izumiranja dinastije Nemanjića; 1372 zauzeli su Prizren od nasljednika kralja Vukašina; 1373 Trebinje, Konavlje i Dračevicu, posjede Nikole Altomanovića (1377 preotima im ove tri oblasti Tvrtko I.). Kao susjedi Dubrovnika primaju jedno vrijeme (1373—1377) svetodmitarski dohodak, plaćan ranije Nemanjićima. Prodiru i u južnu Albaniju; oko 1372 dobio je Balša II. kao miraz svoje žene despotice Komnine Valonu, Berat i Himaru; svojatao je i pravo na Drač (1385 naziva se duka drački). Vlast Balšića u južnoj Albaniji slomili su Turci pobjedom od 18. IX. 1385 u Musakiji, gdje je poginuo i Balša II.

Drugu generaciju Balšića predstavlja Đurađ II. Stracimirović (1385—1403), zet kneza Lazara. Moć Balšića znatno pada. Zarobljen od Turaka na prijevaru, Đurađ je oslobođen tek kada im je ustupio Skadar, Drivast i Sv. Srđ na Bojani; ali već 1395 uspio je da povrati ove gradove. Preslab da ih brani, predao ih je 1396 Mlečanima za 1000 dukata godišnje pomoći i članstvo u Velikom vijeću.

LIT.: Č. Mijatović, Balšići (Glasnik srp. uč. društva 49, 1881 i 66, 1886); Đ. Stratimirović, O Balšićima (Godišnjica N. Čupića, 15, 1895); G. Gelcich, La Zedda e la dinastia dei Balšidi, Split 1899; St. Stanojević, Borba o nasledstvo Baošino, Beograd 1902; K. Jireček-J. Radonić, Istorija Srba, I.—IV., 1923. M. J. D.

Balšići u crkvenoj politici pošli su tragom Vukana Nemanjića, koji je u hierarhijskom uređenju dukljanskoga kraljevstva provodio naloge pape Inocencija III. G. 1368 poslaše braća Stracimir, Đurađ i Balša papi Urbanu V. svačkoga biskupa Petra s porukom, da žele biti katolici. Prema Urbanovim uputama dali su Balšići 29. I. 1369 pokraj svoje prijestolnice Skadra pred svačkim biskupom Petrom, drivaskim biskupom Ivanom i drugim svjedocima svečanu usmenu i pismenu izjavu, potvrđenu zakletvom na Evanđelje i vlastitim potpisom i pečatom, »da se odriču sasvim svakoga raskola« i da će se držati vjere, »kako je istinito drži i vjerno uči i propovijeda presveta rimska crkva«. Ipak Đurađ sudjeluje 1375 na saboru, koji bira novog patrijarha srpske crkve poslije njezina izmirenja s Carigradom, a Balša III. gradi u Paštrovićima pravoslavni manastir Praskavicu. Đurađ II. Stracimirović zamoli papu Bonifacija IX., koji ga zove dominus et princeps Gente in regno Rasie, da mu pošalje pomoć protiv Turaka. Ujedno je odredio 1391, da njegova država pripadne Svetoj Stolici, ako bi umro bez muškoga potomstva. Cijelo vrijeme gospodovanja Balšića u Zeti cvala je barska metropolija, koja je imala pod sobom lijep broj sufragana i veliko mnoštvo rimokatoličkih župa i vjernika.

LIT.: Theiner, Monumenta Slav. m., I., 261—264; I. Marković, Dukljansko-barska metropolija, Zagreb 1902; O. Halecki, Župani Zety a Urban V. (Šišićev zbornik 1930); M. Al. Purković, Avinjonske pape i srpske zemlje, Požarevac 1934. P. G.

Balšići. 1. Balša III., † 28. IV. 1421, sin Đurđa Stracimirovića Balšića, po materi unuk kneza Lazara. Ratoboran i nemirne ćudi počeo je borbu s Mlečanima zbog gradova, koje im je ustupio njegov otac, kad se nalazio u nevolji zbog pritiska Turaka. Mlečani su mu kao sultanovu vazalu još oduzeli Ulcinj, Bar i Budvu. Saveznici su mu protiv Mlečana, pored Turaka, bili velikaši Tan Dukađin i Pamalijati iz Zabojane, dok su uz Mlečane pristajali sa Sandaljem Hranićem još Koja Zaharija, braća Đurađ i Aleksije Đuraševići (Crnojevići). Zbog pobune stanovništva Mlečani izgube Drivast i predgrađe Skadra, te ucijene Balšinu glavu s 2000 dukata. Poslije naporne borbe potisli su ga u planine, a despot Stevan Lazarević i Niketa Thopija posredovali su za mir, ali mu Mlečani nisu osim Budve povratili zauzete gradove. Balšin protivnik Sandalj Hranić oženi se njegovom majkom Jelenom, te se izmire i počnu zajednički raditi (1411). Uskoro dođe do rata između hrv.-ug. kralja Žigmunda i Mletaka radi Dalmacije, pa to Balša iskoristi, opkoli Bar i prinudi ga na predaju. Posredovanjem Sandaljevim (26. XI. 1412) dobio je Balša Budvu, Bar i Ulcinj s godišnjom mirovinom od 1000 dukata, koju su prije Mlečani davali njegovu ocu. U rujnu 1419 napadne B. mletačku posadu u Drivastu, zauzme grad na juriš, a Mlečani mu uzmu Budvu. B. se razboli, i dok su trajali pregovori o miru, ode svom ujaku despotu Stevanu i umre na njegovu dvoru. Mlečani zauzmu sve njegove gradove, a Sandalj zatraži Budvu, Bar i Gornju Zetu. B. je međutim oporučno ostavio sve te zemlje despotu Stevanu, koji dođe s vojskom te zauzme Bar i Drivast, a Skadar opkoli.

2. Komnina Ksenija, žena Balše II., a kći despota Jovana od Valone (do 1366) i despotice Ane. Poslije smrti svoga muža (1385) upravljala je od proljeća 1386 njegovim zemljama kao mletački vazal. Naslijedio ju je muž njene kćeri Rugine gospodin (dominus) Mrkša Žarković, koji je postao posinak Đurđa Balšića, pošto mu se majka po drugi put udala.

3. Konstantin, † 1402, sin Đurđa Balšića, vladao u sjevernoj Albaniji u isto doba, kad i njegov rođak Đurađ Stracimirović u Zeti. Konstantin je bio turski vazal, te je nastojao da se za vrijeme bolesti Đurđa Thopije dočepa Skadra (1391). Oženivši se kasnije njegovom sestrom dobio je kao miraz tvrđavu Kroju, koju su Mlečani htjeli od njega otkupiti, ali on nije pristao. U njegovu je posjedu bila i tvrđava Danj, gdje je ubirana carina na putu Skadar—Prizren. S Dubrovčanima je sklopio ugovor o prijateljstvu 1395. U Draču je 1402 pao u ruke Mlečana, koji su ga smaknuli. Njegove su zemlje nakon toga došle pod vlast mletačkog vazala Nikete Thopije. M. Šufflay napisao je o njemu roman (pod pseudonimom Alba Limi).

LIT.: → gore na kraju prvog članka. S. M. Š.