AURELIJE MARKO (M. Aurelius Antoninus), * 26. IV. 121 pos. Kr., † 17. III. 180, adoptirani sin Antonina Pija. Kad je Antonin Pio 161 pos. Kr. umro, naslijedi ga bez zapreke Marko Anije Ver, koji kasnije uze ime po djedu, Aurelije. Još 146 postao je Marko Aurelije prokonzul i dobio »tribunicia potestas« (v.), po kojoj je postao drug tadašnjega cara Antonina Pija, čime ga je on i označio za svoga nasljednika. Čim je Marko Aurelije postao car, odmah je uzeo za suvladara svoga adoptivnog brata Lucija Aurelija Vera, pa su obojica zajedno izišli pred senat. Marko Aurelije je oduševljeno pristajao uz stoičku filozofiju kao životno pravilo. Njegovo djelo Razgovori sa samim sobom (Ta eis heauton) odaju njegov nazor, kojemu je on i kao car uvijek ostao vjeran. Ali caru filozofu nije bilo suđeno da se zanima samo za filozofiju, jer su ga tadašnje prilike silile, da se bavi više mačem nego filozofijom. Odmah na početku njegove vlade napadoše Pikti u Britaniji na novi rimski nasip, dok su u Germaniji Hati i Hauki (Chatti i Chauci) napadali rimski »limes« i provaljivali u rimsko područje. Još je ozbiljniji bio položaj na Istoku, gdje su Parćani provalili u Armeniju, porazili rimskog legata i prodrli u Siriju. Suvladar Marka Aurelija Lucije Ver pođe protiv Parta, ali sam nije ratovao, nego je prepustio taj posao svojim legatima. Legat Statilije Prisko osvoji Armeniju (163), a drugi, Avidije Kasije, prijeđe Eufrat i Tigris i osvoji Seleukiju i glavni grad Ktesifon (165). Tada Lucije Ver upadne u Mediju. U takvim prilikama morao je pariski kralj pristati na mir i ustupiti ne samo Armeniju, nego i gornju Mezopotamiju. G. 166 proslaviše u Rimu Marko Aurelije i Lucije Ver triumf. No vojnici donesoše iz onih krajeva kugu, koja strahovito pohara Balkanski poluotok i Italiju. Iste godine provale u Daciju, Reciju, Norik i Panoniju germanska plemena Markomani, Kvadi i iranski Sarmati, a i Hermunduri, Vandali i Langobardi provale i dopru sve do Italije, opkole Akvileju, zapale Opitergij i dopru do Pijave. U Italiji nasta strahovito zaprepaštenje, i oba cara krenu (168) u rat na Dunav. Lucije Ver umre već iduće godine, dok je Marko Aurelije vanrednom hrabrošću iustrajnošću pokazao, da je isto tako dobar ratnik kao i filozof. G. 172 svlada poslije mnogih borba Markomane, a 175 Kvade i Sarmate. Ovi moradoše ustupiti dio teritorija na lijevoj obali Dunava, a osim toga primiti k sebi rimske posade i dopustiti Rimljanima da sagrade ondje svoje utvrde. Morali su im davati i vojnike, a dolaziti su smjeli samo u određena mjesta na sajmove. Tom su prilikom Rimljani naselili zarobljene Germane i prisilili ih na obrađivanje zemljišta, kao kolone, čak u Italiji. To je prvi put, da su barbari bili naseljeni u rimskim granicama. Nastale su i druge neprilike: tako su maurska plemena pljačkala obale Hispanije, a u Egiptu se javio vrlo opasan ustanak. Međutim je malo zatim sam Avidije izazvao gotovo građanski rat. Kad se pročulo, da je car umro, proglasi se on carem. Ali kad je Marko Aurelije pošao protiv njega, pristalice ostave i ubiju Avidija.

Vrativši se 176 s Istoka proslavio je M. A. triumf, a senat zaključi, da mu se podigne na Kapitolu konjanički kip, a na Martovu polju stup. Ovi se spomenici još i danas ondje nalaze. Tada učini M. A. jedinu pogrešku svog života: uzme za suvladara svoga petnaestgodišnjeg sina Komoda (Commodus) i time odstupi od sustava adopcije, prihvativši dinastički sustav. G. 178 morade Marko Aurelije opet na Dunav, jer su se podigli Markomani i Kvadi. On ih potpuno slomi, ali doskora umre u Vindoboni (Beču), ne dospjevši da iz njihove zemlje načini rimsku provinciju.

LIT.: Niese, Römische Geschichte, 5. izd., München 1923; Ferrero-Barbagallo, Roma antica, III., Firenca 1922; Domaszewski, Geschichte der römischen Kaiser, II.; Homo, Le Haut empire, Pariz 1933.